Jak zabezpieczyć spółkę na wypadek odejścia wspólnika?

Przypadek:

Pan Adam i Pan Piotr są wspólnikami spółki z o.o. prowadzącej działalność produkcyjną. Pan Adam posiada 70% udziałów, a Pan Piotr 30%. Obaj wspólnicy od początku rozwijali przedsiębiorstwo, jednak z czasem ich role w spółce zaczęły się różnić. Pan Adam odpowiada za zarządzanie przedsiębiorstwem, relacje z kluczowymi kontrahentami i podejmowanie bieżących decyzji biznesowych. Pan Piotr jest mniej zaangażowany operacyjnie. Po kilku latach współpracy Pan Piotr informuje, że chce zakończyć współpracę i wystąpić ze spółki.

Pan Adam pyta:

Czy wspólnik może po prostu sprzedać swoje udziały osobie trzeciej? Co stanie się, jeżeli do spółki wejdzie osoba całkowicie niezwiązana z dotychczasowymi wspólnikami? Jak zabezpieczyć spółkę przed wejściem niepożądanej osoby? I co zrobić, jeżeli wspólnik przestaje angażować się w biznes, ale nadal pozostaje właścicielem udziałów?

Samo posiadanie udziałów nie oznacza obowiązku dalszego zaangażowania w biznes

W praktyce wspólnicy często rozpoczynają działalność razem, ale po kilku latach ich zaangażowanie w prowadzenie przedsiębiorstwa może być zupełnie różne. Jeden wspólnik może być aktywnym członkiem Zarządu i odpowiadać za bieżące funkcjonowanie firmy, podczas gdy drugi ogranicza swoją aktywność do wykonywania praw właścicielskich. Problem pojawia się wtedy, gdy wspólnik chce całkowicie zakończyć współpracę. Samo „odejście ze spółki” może bowiem oznaczać kilka różnych sytuacji:

• sprzedaż udziałów drugiemu wspólnikowi,
• sprzedaż udziałów osobie trzeciej,
• umorzenie udziałów,
• rezygnację z pełnienia funkcji w Zarządzie przy jednoczesnym pozostaniu wspólnikiem.

Każdy z tych scenariuszy może mieć inne konsekwencje dla pozostałych wspólników i samej spółki.

Czy wspólnik może sprzedać udziały dowolnej osobie?

Nie zawsze. Co do zasady wspólnik może rozporządzać swoimi udziałami, jednak umowa spółki może uzależniać ich zbycie od zgody spółki albo w inny sposób ograniczać możliwość ich zbywania. Ma to szczególne znaczenie w spółkach, w których istotne jest to, kto jest wspólnikiem. Bez odpowiednich zabezpieczeń Pan Piotr może sprzedać swoje 30% udziałów zewnętrznemu inwestorowi. Pan Adam może wówczas znaleźć się w spółce z osobą, której nie zna, która ma inną wizję rozwoju przedsiębiorstwa, a w skrajnym przypadku może być również związana z konkurencją. Dlatego warto zawczasu określić zasady wyjścia wspólnika oraz wejścia nowej osoby do spółki.

Co stanie się, jeżeli do spółki wejdzie osoba całkowicie niezwiązana z dotychczasowymi wspólnikami?
Może to istotnie zmienić sposób funkcjonowania spółki. Nowy wspólnik uzyskuje prawa korporacyjne, w tym prawo udziału w zgromadzeniach wspólników i głosowania nad uchwałami. Może więc wpływać na podejmowanie decyzji, mimo że nie uczestniczył wcześniej w budowaniu przedsiębiorstwa i może mieć inną wizję jego dalszego rozwoju. Co więcej, przy określonych uchwałach sam fakt posiadania przez Pana Adama 70% udziałów nie oznacza, że może on zawsze samodzielnie podjąć decyzję. Co do zasady uchwały wspólników zapadają bezwzględną większością głosów, ale dla niektórych decyzji Kodeks spółek handlowych przewiduje wyższe większości, np. 2/3 albo 3/4 głosów. Umowa spółki może również przewidywać surowsze wymagania.

Jak zabezpieczyć spółkę przed wejściem niepożądanej osoby?

Jednym z rozwiązań, które można rozważyć przy konstruowaniu zasad wyjścia wspólnika, jest przyznanie pozostałym wspólnikom prawa pierwszeństwa nabycia udziałów. Mechanizm może wyglądać następująco: Pan Piotr chce sprzedać swoje udziały. W pierwszej kolejności Pan Adam otrzymuje możliwość ich nabycia na określonych warunkach. Jeżeli z niej nie skorzysta, możliwe jest rozważenie sprzedaży udziałów osobie trzeciej – zgodnie z zasadami określonymi w umowie spółki. Takie rozwiązanie daje pozostałym wspólnikom możliwość zachowania kontroli nad strukturą właścicielską spółki.

Dodatkowo można rozważyć mechanizmy tag along i drag along:

• tag along (prawo przyłączenia się) – pozwala wspólnikowi mniejszościowemu przyłączyć się do sprzedaży udziałów przez wspólnika większościowego i sprzedać swoje udziały na określonych warunkach;
• drag along (prawo przyciągnięcia) – może pozwolić wspólnikowi większościowemu na zobowiązanie pozostałych wspólników do sprzedaży udziałów w sytuacji, gdy inwestor chce nabyć całą spółkę.

Co jeżeli wspólnik przestaje angażować się w działalność?

Sam brak zaangażowania nie powoduje utraty udziałów. Wspólnik nadal zachowuje swoje prawa korporacyjne. W konsekwencji może dojść do sytuacji, w której jeden wspólnik faktycznie prowadzi całe przedsiębiorstwo, ale nie może samodzielnie podejmować wszystkich decyzji właścicielskich, ponieważ drugi wspólnik – mimo braku zaangażowania w biznes – nadal posiada określony pakiet udziałów i może wpływać na podejmowanie uchwał. Jeżeli więc osobiste zaangażowanie wspólników było istotnym elementem współpracy, warto z góry ustalić zasady postępowania w przypadku zmiany tego zaangażowania – np. możliwość odkupu udziałów, dobrowolnego wyjścia wspólnika, ich umorzenia czy określenia zasad rozliczenia.

Co można uregulować w umowie spółki?

Umowa spółki może być jednym z najważniejszych narzędzi zabezpieczenia interesów wspólników. W zależności od sytuacji konkretnej spółki warto rozważyć w szczególności:

• ograniczenie możliwości zbywania udziałów,
• obowiązek uzyskania zgody spółki na zbycie udziałów,
• prawo pierwszeństwa nabycia udziałów przez pozostałych wspólników,
• zasady ustalania ceny udziałów,
• mechanizm wyjścia wspólnika ze spółki,
• zasady umorzenia udziałów,
• ograniczenia dotyczące wejścia do spółki osób trzecich,
• zasady postępowania w przypadku śmierci wspólnika,
• zasady postępowania w przypadku trwałego zaprzestania przez wspólnika wykonywania określonych obowiązków,
• zasady rozwiązywania sporów między wspólnikami.

Czy można zabezpieczyć spółkę na wypadek odejścia kluczowej osoby?

Jeżeli odchodząca osoba posiada kluczową wiedzę, kontakty z klientami, know-how albo pełni funkcję w Zarządzie, samo uregulowanie kwestii udziałów może być niewystarczające. Dlatego zabezpieczenie powinno obejmować również kwestie związane z: poufnością, ochroną know-how, dostępem do dokumentacji, bazami klientów, własnością intelektualną, przekazaniem obowiązków, zakazem wykorzystywania informacji poufnych, ewentualnym zakazem konkurencji.

Wyjście wspólnika może bowiem oznaczać nie tylko zmianę struktury właścicielskiej, ale również ryzyko utraty wiedzy, klientów i relacji biznesowych.

Czy warto mieć osobną umowę wspólników?

W wielu przypadkach tak. Umowa spółki jest podstawowym dokumentem regulującym funkcjonowanie spółki, ale w praktyce wspólnicy mogą również zawierać dodatkowe porozumienia regulujące wzajemne relacje. Umowa wspólników może regulować m.in.: zasady współpracy, sposób podejmowania kluczowych decyzji, finansowanie spółki, zasady wyjścia wspólnika, mechanizmy rozwiązywania sporów, zasady sprzedaży udziałów, sytuacje „deadlock”, czyli trwałego konfliktu decyzyjnego, zasady współpracy w przypadku zmiany zaangażowania któregoś ze wspólników.

Podsumowanie

Wspólnicy często koncentrują się na tym, jak rozpocząć działalność, a znacznie rzadziej na tym, jak zakończyć współpracę, gdy jeden z nich będzie chciał odejść. Tymczasem dobrze zaplanowane zasady wyjścia wspólnika mogą zabezpieczyć zarówno osobę odchodzącą, jak i tych, którzy pozostają w spółce. Warto więc odpowiednio wcześniej uregulować:

• zasady zbywania udziałów,
• kontrolę nad wejściem nowych wspólników,
• prawo pierwszeństwa dla dotychczasowych wspólników,
• zasady wyceny i rozliczenia udziałów,
• mechanizmy umorzenia udziałów,
• zasady postępowania w przypadku śmierci wspólnika,
• zasady odejścia osoby pełniącej funkcję w Zarządzie,
• ochronę know-how i informacji poufnych,
• mechanizmy rozwiązywania sporów.

Prawidłowo skonstruowana umowa spółki powinna przewidywać, co stanie się wtedy, gdy jeden ze wspólników będzie chciał odejść. Im wcześniej wspólnicy ustalą zasady wyjścia, tym mniejsze ryzyko, że decyzja jednej osoby doprowadzi do konfliktu, niekontrolowanej zmiany właścicielskiej albo zagrożenia dla dalszego funkcjonowania przedsiębiorstwa.